«بایاتیلار» (بیاتی ها)

نوشته ی شادروان دکتر محمد علی فرزانه

ویرایش : رسول پدرام

بایاتیلار

 

شمع یانار یاغدا اَریر،

قار یاغار داغدا اَریر،

من دۆشَه ن دَردَه دۆشسه،

موم اولور داغدا اَریر.

من بو باغا گلمَه میشَم،

گۆل دَرماغا گلمَه میشم،

ایتیرمیشَم گۆلۆمۆ،

آختارماغا گلمیشَم.

عزیزیم بیر دانا سان،

صَدَف سَن دۆردانا سان،

من اؤلسه م سَنَه قوربان،

سَن اؤلمه بیر دانا سان.

اولدوزلار باتماز آغلار،

یاری اویاتماز آغلار،

یار یاردان آیری دوشسه،

گِئجه لَر یاتماز آغلار.

چیخدیم داغلار باشینا،

یازی یازدیم داشینا،

گله ن گِئده ن اوخوسون،

نَه لَر گَلْدی باشیما.

….

        

از گنجینه ی ادبیات عامیانه آذربایجان

   محمد علی فرزانه

         دو بیتی های بومی ادبیات شفاهی آذربایجان که در اکناف این دیار با نام «بایاتی» شهرت دارد یکی از رایج ترین انواع منظوم ادبیات عامیانه این سرزمین است.

         بایاتی ها از نظر انسجام شکل ، وسعت مضمون ، ترنّم موسیقی و تموّج ذوق و احساس در ردیف جذّاب ترین و شورانگیز ترین آثار بدیع فولکلوریک جای می گیرند. این نغمات نغز و دلکش که از زندگی و عواطف و راز ها و نیاز های مردم ساده و پاکدل مایه می پذیرند و در قالب الفاظی روان و بی تَکَلُّف جای می گیرند، از چنان لطف و خلوص و صفا و صراحتی برخوردارند که بخصوص وقتی با آهنگ ویژه ی خود و با نوائی گیرا خوانده شوند، عنان از کف دل می ربایند و سرشک بر چهره ی احساس می افشانند.

         ارادت و اعتقاد مردم ساده ی صحرا و شهر و روستا به این آثار موزون و دلفریب تا بدان پایه است که بایاتی ها را حسب حال و آیینه ی سرنوشت نمای خویش می پندارند و بهنگام مَلال و سرگشتگی و حِرمان بر آن تَوَسُّل می جویند و بعنوان تفأل از آن مدد و مراد می طلبند.

******

         عنوان بایاتی ها به احتمال زیاد از نام «بیات» یا «بایات» مأخوذ [گرفته شده] است. بایات ها از جمله قبائل متعددی بودند که در دوران های کوچ و اُوتراق به آذربایجان آمده و در آنجا سکنی گرفته اند و بعد در ترکیب مردم این دیار مستهلک گشته اند .

         حدس انتساب «بایاتی» به «بایات ها» وقتی قریب به یقین می شود که در موسیقی فولکلوریک آذربایجان نیز به نوا هائی از قبیل افشاری و گرایلی بر می خوریم که عنوان آن ها نیز از نام قبایل و اقوام گرفته شده است.

         بطوریکه از منابع و قراین بر می آید ، بایاتی ها از موسیقی و ادبیات غنی سرشاری برخوردار بوده اند که پس از کوچ و اسکان در این ناحیه، به مقیاس وسیعی شیوع یافته و در موسیقی و ادبیات عامیانه نواحی همجوار تأثیر گذاشته است و ما نشانه ی این تأثیر را در موارد زیاد و از آن جمله به صورت ترادف کلمه بایات با نام برخی از دستگاه های آواز ایرانی و نیز بصورت دستگاه آواز مستقلی به نام «بیاتی» در ترکیه مشاهده می کنیم.

         نمونه های اولیه بایاتی ها مسلماَ در آغاز امر به وسیله ی شعراء و نوازندگانی که در ادبیات و موسیقی عامیانه ی آذربایجان به نام «عاشق» [آشیق] اشتهار دارند، به سِلک نظم در آمده است.

         در جریان قرن ده الی سیزده هجری ، ما به شعراء و نغمه پردازانی مانند اَمانی، عزیزی،ساری آشیق، صالح، مجروح، معصوم، بیکس،واقف، سالک، ذاکر و دیگران بر می خوریم که نمونه های دست اول بایاتی های آنان در جُنگ ها و دست نویس های مربوط به ادوار فوق به جای مانده است.

         سرایندگان مذکور، در ضمن سرودن نغمات و نواهای مختلف که معمولاً به همراه ساز اجرا می شده ، بایاتی نیز گفته اند و بخصوص بایاتی های «عزیزی» و «ساری آشیق» در میان مردم دهان به دهان گشته و رواج عامه یافته است. ولی بایاتی هایی که اکنون به مقیاس وسیع در میان مردم رواج دارند، خواه احتمال شناختن سراینده و مُصَنّف آن ها در میان باشد ،یا نه ، تعلق به عامّه دارند.

         زیرا خلق در طول نسل ها، آن ها را سینه به سینه بازگو کرده، آنچه را که به زبان ذوق و سلیقه خود بیگانه دیده ، به یک سو نهاده و به اقتضای احساس و خواست های عاطفی خود در آن دگرگونی ها داده و به این ترتیب سکه فردی را از روی آن ها زدوده و به تَمَلُّک گنجینه ی فولکلوریک عامه در آورده است.

******

         بایاتی ها از نظر قالب شعری، از انواع دیگر ادبیات منظوم شفاهی متمایز می گردند. وضع بایاتی ها مانند انواع اصیل دیگر ادبیات منظوم شفاهی آذربایجان بر اساس وزن هجائی (سیلابیک) استوار است.

         بایاتی از چهار مصرع ترکیب می شود که در آن، مانند رباعی سه مصرع 1و2و4 هم قافیه و مصرع سوم  آزاد است.

         از نظر اِفاده ی معنی و منظور، مصرع های اول و دوم در آمدِ دو مصرع سوم و چهارم محسوب می شوند و منظور اصلی نیز در دو مصرع آخر مطرح می گردد:

عزیزیم ، گۆل اَللّر،

آغ بیلکلر ،گۆل اَللّر،

دریاجا عقلین اولسا،

یوخسول اولسان گوللّر.

آپاردی چایلار منی ،

هفته لر ، آیلار منی ،

یۆکۆم قورقوشوم یۆکی،

یوردو بو تایلار منی.

         در این بایاتی ها دو مصرع اوّل، در آمد و برداشتی است که به منظور بیان اندیشه و احساس مندرج در دو مصرع آخر طرح شده است.

         بنابراین ، وظیفه ی دو مصرع اول ایجاد زمینه موافق برای بیان و اِنشاد دو مصرع بعدی است. مصرع های اول و دوم معمولاً با یک وصف طبیعت و یا وصف حال و به طور کلّی با توصیفی مشهود و قابل لمس اغاز می شود و زمینه را برای طرح یک واقعیّت، بدانسان که برای گوینده مطرح است فراهم می سازد.

         این خصوصیّت، یکی از جنبه های متمایز نوع بایاتی بوده و موجب آن می گردد که دو مصرع اول چون فی البدیهه و به قصد ترادف عنوان می شوند، در دو یا چند بایاتی همشکل و متقارن باشند.

         ولی مصراع های سوم و چهارم مضامین و معانی متغایر و مستقل از هم پیدا کنند:

من عاشیقام هاریلار

هر اولدوزلار ،هر آیلار

بوردا بیر گۆل بیتیبدی،

سوسوزوندان هارایلار.

من عاشیقام هاریلار،

هر اولدوزلار هر آیلار،

باشیم جلاد اَلینده ،

دیلیم سنی هارایلار.

******

         بایاتی ها از نظر وزن، همیشه هفت هجائی هستند ولی از لحاظ وجود تقطیع در مصراع ها یکسان نیستند .

         یک عده از بایاتی ها بدون تقطیع هستند. بعضی دیگر بصورت 3+4 و برخی به شکل 4+3 تقطیع می شوند. دریک عده بایاتی ها ترتیب تقطیع در مصرع ها نیز به هم می خورد و پس و پیش می شود؛ ولی این تغییر محل تقطیع، هیچ گونه سکته ای بر روانی و سَلاسَت ان وارد نمی سازد.

         از جنبه های بدیعی و لفظی متمایز بایاتی ها، روانی و انسجام خاص آنهاست.

         بایاتی ها رنگ آمیزی و زیبایی های شگفت زبان خَلق را به طور وسیع در خود جای می دهند. قالب های کوتاه و روان و مُنْسَجِم این نغمات احساس انگیز، از هر نوع عبارت پردازی و تصنّع برکنار بوده و در عین سادگی، خوش رنگ ترین بدایع لفظی را از تعبیر و تشبیه و کنایه و استعاره و مجاز در بافت خود نقش می زنند.

         کمی دقّت در بایاتی های زیر که بر حسب تصادف از ردیف صد ها بایاتی نقل می شود، می تواند چشم اندازی از این بدایع را در دیدگاه ذوق و احساس نمایان سازد:

قاشلارین قیبله گاهدی،

قیبله دِئسَم گۆناهدی،

داغلارا دومان چؤکسَه،

او داغ مَن چِکَن آهدی.

عاشیق سؤزؤن گیزلَه دَر،

سؤزؤن دؤزؤن گیزلَه دَر،

سَن چَمَنَه چیخاندا ،

لاله اؤزؤن گیزلَه دَر.

گؤزلرین خومار ایندی،

یاش تؤکر یومار ایندی،

تؤک زؤلفؤن سینَن اوسته،

گورَن نار اومار ایندی.

آچیلارام گؤل کیمی،

اوخورام بولبول کیمی،

گؤیولؤمَه دِگَن اولسا،

سارالّام سۆنبۆل کیمی.

         یکی دیگر از زیبایی های لفظی بایاتی ها به کار رفتن ظریف و ماهرانه جِناس در این نوع شعر شفاهی است:

من عاشیق گۆل آنباری،

گۆل اَکدیم،گۆل انباری،

هیجران قویماز گؤز آچام،

درد قویماز گۆلَم باری.

من عاشیق باشدان یارا ،

آرتیبدیر باشدان یارا،

مَنی حسرت یاراتدی،

یاردان باشدان یارا.

******

         بایاتی از نقطه نظر محتوا و مضمون، از یک سو مظهر و آیینه زلال عشق و آرزو و امید و رنج و شادی و از سوی دیگر، کتاب ناگشوده ی معتقدات و آداب و رسوم و خصایل و خُلق و خوی قومی انسان های ساده و پاکدل در طول نسل ها و قرن هاست.

         نقش فائق و چشمگیر ذوق و احساس انسانی در ابداع و حراست این آثار، برای آن عده از افراد که آثار فولکلوریک را صرفاً محصول فانتزی و عوالم رؤیایی و خیال پردازی عامه می پندارند، در مورد بایاتی ها نیز این تَوَهُّم را ایجاد کرده است که این نوع ادبیات عامیانه را نیز تراوش ذهنیّات خَلق به تَصَوّر آورند و محتوا و مضمون مندرج در آن ها را عوالمی دور از تأثیر و جاذبه زندگی عینی قلمداد کنند.

         در صورتیکه با یک بررسی سطحی مسلّم می گردد که این آثار نغز و پرسوز، قبل از هرچیز ، از زندگی پر نشیب و فراز مردم مایه گرفته است.

         مسلماً جنبه غنائی بایاتی ها، طرح مضامین عشقی و شور و حال را در آن ها در درجه ی اول قرار می دهد .

         با این حال قالب بایاتی ، اولاً در پذیرش و ترنّم مسائل و موارد مختلف و همه جانبه و ذوق و اندیشه ی عامه از این حدود مرسوم فراتر می رود و مضامین گوناگونی را در ادبیات کوتاه خود بازگو می کند و ثانیاً در بایاتی های عاشقانه هم که سرچشمه ی ان ظاهراً عشق و شوریدگی و دلبری و دلباختگی است، نشانه های برجسته زندگی عینی خَلق نمودار است. مطلب این جاست که در همین بایاتی های عاشقانه، جنبه حُزن و نامرادی و حسرت و درد و فغان برجنبه نشاط و شادی تَفَوُّق دارد.

         چقدر نابجا خواهد بود اگر چنین به تَصَوّر آید که این چیزی مربوط به عوالم ذهنی و رؤیایی سرآیندگان و پردازندگان این آثار بدیع است.

         این گرایش ذوق و احساس ، در درجه ی اول انعکاس طبیعی و اجتناب ناپذیر زندگی دشوار و پرسوز و گدازی است که انسان در گذشته با سرنوشت خود بر آن بسته بوده است.

         در دورانی که جان و تن انسانی در زیر یوغ تعدّی و ستم و بی عدالتی های اجتماعی مَنکوب می شد و نشاط و خنده در لب ها می خشکید و عشق و امید و آرزو به جای شکفتن و ثمر دادن به صَخره های ناکامی و نابسامانی ها می خورد و موجی از دلهره و شِکوِه و رنج در دل و روح انسان بر می انگیخت هر یک از این ها مجوزی بود که انسان از درد و رنج بنالد و بگوید:

آغلارام آغلار کیمی،

دردیم وار داغلار کیمی،

خزان اولدوق تؤکؤلدؤق،

وِئرانا باغلار کیمی.

دومانلی داغلار گؤیلوم،

نیسکیللی باغلار گؤیلوم،

نه آچیلار، نه گۆلَر،

همیشه آغلار گؤیلوم.

         موسیقی غم انگیز و سوزناکی که در میان کلمات ساده این دو بیتی ها موج می زند، حسب حال و ترنّمات قلب و احساس انسان شور بخت،حسرت کشیده و محنت دیده ای است که در طول نسل ها و قرن ها ناکامی ها و نا مرادی هایش فزونتر از کامیابی هایش بوده است.

         سرزمین آذربایجان به اقتضای موقعیت جغرافیایی خاصّ و مَواهب طبیعی سرشار خود، قرن ها مورد هجوم مهاجمان و عرصه ی تاخت و تاز یغما گران بوده است.

         این یورش ها و تاراج ها زندگی و آرامش مردم بی پناه را در هم ریخته و چه بسا آنان را به ترک یار و دیار خویش ناگزیر ساخته است و تعداد کثیری از آنان را مانند بردگان زرخرید به نقاط دور دست و غربت رانده است.

         دوری از وطن و احساس غربت و شِمّه ای از این ناگواری ها و نابسامانی ها مضمون و مایه ی یک رشته دیگر از بایاتی ها گشته است:

غۆربته دۆشدۆ یولوم،

دوشمن آلیب ساغ- سولوم،

اِئلدن آیری دوشَه لی،

بو خوولانیبدی قولوم.

من عاشیق آه و زاردا،

جانیم دَرتَده آزاردا،

او گۆندن کی قول اولدوم،

ساتیلیدم هر بازاردا.

         در این بایاتی ها، هیجانات قلب پردردی را که در شرایط غربت دچار خِفّت و خواری و اسارت و بردگی گشته می توان لمس کرد.

         انسانی که با تار های جسم و جانش به زادگاه و موطن خود پیوند دارد وقتی به اجبار از آن دور افتد همیشه با اشتیاق و خاطره وطن خواهد زیست و حتی دریوزگی در وطن را بر بی نیازی در دیار غربت ترجیح خواهد داد:

عزیزیم وطن یاخچی،

کؤینکی کتان یاخچی،

غۆربت یئر جَنّت اولسا،

یئنه دَه وطن یاخچی.

عزیزیم دیلن گز،

باغدا گۆله دیلن گز،

غۆربتده خان اولونجا،

وطنینده دیلن گز.

         دردی جانکاه از این همه حسرت و ناکامی و شور بختی بر روح و احساس انسان سرا زیر می شود و به ساز و نغمه ی او آهنگی سوزناک و ترنّمی حزن آلود می بخشد:

فلکین داد الیندن،

اولمادیم شاد الیندن،

یامان یئرده ییخیلیدم،

توتمادی یاد الیمدن.

سو تک آرخا دولاندیم،

ساپ تک چارخا دولاندیم،

ظالیم فلک الیندن،

قورخا – قورخا دولاندیم.

باهاسیز داشدی دۆنیا،

چؤرؤک آغاجدی دۆنیا،

کیمه دئییم دردیمی ،

بۆتۆن قان یاشدی دونیا.

******

         تَنَوُّع و رنگارنگی مضمون، یکی از جنبه های برجسته بایاتی ها است. از میان انواع قالب های گوناگون ادبیات منظوم عامیانه، نوع بایاتی در احاطه و ترنّم مسائل و حقایق مختلف زندگی خَلق متمایز است.

         جنبه ی تَنَوُّع مضمون در نوع بایاتی به قدری نمایان است که برخی از گرد آورندگان و مصنّفین بایاتی ها ، اساس کار خود را بر تقسیم بندی آن ها از نظر محتوا و مضمون قرار می دهند و بایاتی ها را در سر فصل های معنی، مانند:

         بایاتی ها عاشقانه و وصف حال، زندگی خانوادگی،رنج و نارضایی،فراق و انتظار، صداقت و مردانگی، پند و حکمت، معتقدات و پندارها و از این قبیل تدوین می کنند. همین گوناگونی بایاتی ها از نظر محتوا موکّد دیگری است بر اینکه سرچشمه ی جوشان بایاتی ها زندگی است. زنگی خَلق با تمام گوشه ها و سایه روشن ها و نشیب و فراز های آن .

         سیر و گشت در گلزار رنگارنگ و دامن گستر بایاتی ها ما را با مضامین و اندیشه ها و احساس هایی از همه نوع روبرو می سازد.

         در اینجا ما از یک طرف با مضامینی از نوع بایاتی زیر برخورد می کنیم که نشان پندارها و اوهام دنیای کهن در ان عیان است و انسان برای اِحتراز از بیماری ها و چشم زخم، به معجزه ی گیاهان توسل می جوید:

اوزَ ه رلیک سَن هاواسان،

هر بیردرده داواسان،

درد قاپیدان گلنده،

سَن باجادان قوواسان.

         و از طرف دیگر با مضامین واقع بینانه ای از نوع بایاتی زیر روبرو می شویم که در آن نقطه نظر فلسفی عامه نسبت به طبیعت و زندگی انعکاس یافته است:

عاشیقین هاراییندان،

ائل یاتماز هاراییندان،

گۆنده بیر کرپیچ دۆشۆر،

عۆمرۆمون ساراییندان .

         قالب بایاتی ها در یک جا مضمون لالائی های مادران را به خود می پذیرد و از مَحَبّت های زلال و نوازشگرانه مادر در باره فرزند لبریز می شود:

لای- لای دئدیم یاتاسان،

قیزیل گۆله باتاسان،

قیزیل گۆلۆن ایچینده،

شیرین یوخو تاپاسان.

لا- لای بئشیگیم لا- لای،

ائویم- ائشیگیم لا- لای،

سن یات شیرین یوخودا،

چکیم کئشیگین لا- لای.

         و در جائی دیگر احساس ستایش آمیز انسان ساده ی روستا و صحرا را درباره حیوانات اهلی بازگو می کند:

ننه م ،او نازلی قویون،

قرقاوول گۆزلۆ قویون،

پنیری کسمه- کسمه ،

قاتیقی اوزلی قویون.

ننه م، او خاللی گِئچی،

ممه سی باللی گِئچی،

اوجا قایا باشیندا،

توتوبدی یاللی گئچی.

******

         در میان بایاتی هایی که مضمون غنائی دارند بایاتی های عاشقانه جای وسیعی را به خود اختصاص می دهند.

         عشقی که در بایاتی ها جان می گیرد و بارور می شود، عشق موهوم آسمانی و افسانه ای نیست، عشقی است قابل لمس که از راز بقای حیات سرچشمه می گیرد و با احساس جمال پرستی انسان آبیاری می شود و آنگاه دل حساس و نقش پذیر سرآینده به ستایشگر سودا زده و بی پروا ی جمال و زیبایی مُبدّل می کند:

عاشیق سۆزگۆن گۆزلریم،

غمدن اۆزگۆن گؤزلریم،

گؤزلدن دویا بیلمز،

باخسا یۆز گۆن گؤزلریم.

باغلاریندا اۆزۆم وار،

گِئتمه دایان سۆزۆم وار،

گؤزلریندن قۆرخورام،

قاشلاریندا گؤزۆم وار.

         ولی حتی در این وادی بی قراری و بی پروائی انسان ساده، همه ی دل و احساس خود را نمی بازد و انجا که زیبائی صورت و پاکی سیرت در برابر هم قرار می گیرند دومی را بر اولی برتر می شمارد:

آغ آلما،قیزیل آلما،

نیمچه یه دۆزۆل آلما ،

چیرکین آل نجیب اولسون،

بد اصیل گۆزل آلما.

         یکی از مسائل اجتماعی و انسانی مهّمی که تقریباً در قسمت عمده ی نمونه ادبیات عامیانه اذربایجان و از جمله بایاتی ها بطور فراوان و جاندار از ان سخن می رود ستایش از خصایل مردانگی و صداقت و وفاداری و نفرت و انزجار از جُبن و ریاکاری و نامردی است. احساس متضّاد انسان در برابر این عوالم مثبت و منفی اجتماعی قبل از هر چیز نمودار ان است که انسان ساده در مکنون دل در فراخنای زندگی پاسدار خصایل نیک و خصم آشتی ناپذیر زشتی هاست.

عزیزیم کاساد اولماز،

مَرد اَلی کاساد اولماز،

یۆز نامردین چۆره یین،

دوغراسان کاسا دولماز.

من عاشیق دالداسینا،

مرد ایگیت دالداسینا،

نامرد آصلان اولسادا،

سیغینما دالداسینا.

عزیزیم آی اوتانماز،

گۆن دوغار آی اوتانماز،

پیسین پیس عمللرین،

اۆزۆنه سای، اوتانماز.

         در یک رشته ار بایاتی ها نظریات انتقادی و طنز آلود عامه در باره ی بی عدالتی ها و عدم توازن اجتماعی باز گو می شود.

         این نوع بایاتی ها که از نظر محتوا شباهت زیادی به حِکَم و امثال عامه پیدا می کنند روح اعتراض خَلق را با نازک اندیشی و نکته سنجی بسیار و به سبکی طنز آمیز نمودار می سازند.

عاشیق گلیر سازی وار،

غمزه سی وار نازی وار،

هر باهارین بیر قیشی،

هر قیشین بیر یازی وار.

آی زامانا، زامانا،

اوخو قویدون کامانا،

ائششکلر آرپا یئییر،

آت حسرتدور سامانا.

         خصلت آهنگ دار و موزون بایاتی ها امکان می هد که خَلق قسمت عمده ترانه ها و نغمات عامیانه را از میان بایاتی ها برگزیند و یا ترانه ها و نغمه های جدید را در شکل و قالب بایاتی بپروراند.

         از این نظر بایاتی ها راه بس نزدیکی با موسیقی فولکلوریک پیدا می کنند.

         البته هنگام اجرای بایاتی ، سراینده برحسب مضمون و آهنگ بایاتی و به اقتضای ذوق و قریحه خویش ان را با تغییرات و اضافاتی همراه می سازد و از آن جمله به اول و وسط و اخر آنها اضافات و برگردان هایی از نوع «من عاشیق!»،«آی آمان!»،«عزیزیم آبالام!»،«آ ننه م قوربان!»،«آی داد بی داد!» و از این قبیل می افزاید.

******

         در زمینه ی جمع آوری و تدوین بایاتی ها و تحلیل و بررسی آنها از نقطه نظر های مختلف تاکنون در ایران کوشش مؤثّری به کار نرفته است و آنچه تا به حال منتشر شده قسمت هایی به صورت پراکنده در صفحات روزنامه ها و مجلات بوده است.

         در خارج از ایران اهتمام بیشتر و جدّی تری بر این کار مصروف گشته و مجموعه های مشروح و مستقلی از این بایاتی ها تدوین و منتشر گردیده است.

         در مجموعه حاضر که تقدیم خوانندگان و علاقمندان عزیز می گردد مبنای اصلی کار بر متونی قرار دارد که نگارنده از دیر باز در زمینه تدوین ادبیات شفاهی عامیانه آذربایجان به گرد اوری آن اهتمام داشته است.

         البته آنچه که در یک دوره ی کمابیش طولانی از این رهگذر فراهم آمده حتی الامکان با منابع و آثار چاپ شده از ادبیات شفاهی آذربایجان – مسلماً تا آنجا که امکان دسترسی به آن ها وجود داشته – و همچنین با ره آورد ها و دست چین های برخی از دوستان و علاقمندان به ادبیات خَلق که حاصل کار خود را بی دریغ در اختیار نگارنده گذاشته اند تطبیق و تلفیق شده است.

         ابتدا نظر بر این بود که حاصل کوشش در یک مجموعه واحد گرد آید ولی چون این نظر به علّت کثرت تَنَوُّع متون دشوار و غیر ممکن جلوه کرد ناگزیر این اندیشه پیش آمد که آن ها را به صورت مجموعه ای جداگانه و مستقل آماده گرداند و قرعه فال نخست بنام بایاتی ها اصابت کرد.

         خواست و آرزوی نگارنده این بود که دفتر حاضر و دفاتر دیگری که در صورت توفیق از مجموعه ی متون ادبیات عامیانه آذربایجان منتشر می گردد به صورت متدیک و مطابق اصول و شیوه های علمی تدوین فولکور انتشار یابد.

         از جمله اینکه در نگارش متون از الفبای صوتی استفاده شود. زیرا نارسایی الفبای موجود فارسی در نگارش زبان آذربایجانی بر همگان روشن است.

         ولی رعایت این جهات فعلاً به علل فنّی مقدور نبود و بنا بر این مجموعه حاضر به صورتی که مشهود است شیرازه بندی می شود.

         امید است بتوان در مجموعه ها و دفاتر دیگر و در چاپ های بعدی به این کمال مطلوب نزدیک شد.

         تهران- آذرماه چهل و سه

         م. ع.  فرزانه

Бу гала дашды гала,

Чынгыллы, дашды гала.

Горхурам гяриб юлям,

Йар эюзц йашды гала.

Йаьы эялди йаныма,

Сусамышды ганыма,

Дюндцм гцрбят еллярдян,

Гцввят эялди жаныма.

Кям бахты сюнян гяриб,

Гцрбятдя юлян гяриб,

Бяхтявяр эцня дцшдц,

Вятяня дюнян гяриб.

Мян ашигям Гарабаь,

Шяки, Ширван, Гарабаь,

Тещран жяннятя дюнся,

Йаддан чыхмаз Гарабаь.

Бахтым ширин дилляря,

Дцшдцм гуру чюлляря,

Ахтардым гощум-гардаш,

Щясрят галдым елляря.

Эюй булуд, Ширван айаз,

Йаз мяни, Ширвана йаз,

Эцнцн йад елдя кечся,

Дярдини Ширвана йаз.

Язизийям дилян, эяз,

Баьда эцля дилян, эяз,

Гцрбятдя хан олунжа,

Вятяниндя дилян, эяз.

Язизим сяни, Тябриз,

Ел севяр сяни, Тябриз,

Ал гойнуна язизля,

Ана тяк мяни, Тябриз.

Бу елин ады няди?

Досту ня, йады няди?

Гцрбят елдя билмядим,

Аьзымын дады няди?

Пайыз гышдан язялди,

Йарпаг тюкян хязялди,

Вятян виран да олса,

О, жяннятдян эюзялди.

Гой эедим йурда мяни,

Тапшырма гурда мяни,

Эюзц йолда галан вар,

Юлдцрмя бурда мяни.

Язизим кятан йахшы,

Эеймяйя кятан йахшы,

Гцрбят йер жяннят олса,

Йеня дя вятян йахшы.

Бу йолдан ютян йахшы,

Эеймяйя кятан йахшы,

Эязмяйя гцрбят юлкя,

Юлмяйя вятян йахшы.

Белядими гцрбят ел,

Иэид оьул, гцрбят ел,

Адамы тез гожалдар,

Гяриб юлкя, гцрбят ел.

Бу йерляр тала йери,

Бцрж йери, гала йери,

Гийамят о эцн гопар,

Ел кючя, гала йери.

Баьчада барым галды,

Дярмядим, нарым галдым,

Юзцм йад еля дцшдцм,

Вятяндя йарым галды.

Эяздим даьы, араны.

Сечдим аьдан гараны,

Вятян виран олса да,

Жяннят эюрдцм ораны.

Ешг одуна галаннам,

Йар башына доланнам,

Вятяндя айры дцшсям,

Виран оллам, таланнам.

Рум мяням, Ираг мяням,

Бу йанан чыраг мяням,

Гул тяк елляря дцшдцм,

Вятяндян ираг мяням.

Йазы йаза билмирям,

Гара поза билмирям,

Вятян орда, мян бурда,

Айры дюзя билмирям.

Тябризим, жан Тябризим,

Сяня гурбан Тябризим,

Дцшмяня бойун яймя,

Мярд ол, дайан, Тябризим.

Бурда йолум олду тян,

Вармы бу йолдан ютян,

Бу дцнйада ширин шей,

Бир анадыр, бир вятян.

Сораьын алдыьым йар,

Мян йола салдыьым йар,

Цряйимдя од салыр,

Гцрбятдя галдыьым, йар.

Булаг башы буз баьлар,

Дюрд йаны йарпыз баьлар,

Гцрбят елдя цряйим

Дярддян, гямнян эюз баьлар.

Бу даьлар гоша даьлар,

Вериб баш-баша даьлар,

Йарым сяндя эязибдир,

Сяни йцз йаша, даьлар!

Аьлайарлар, эцлялляр,

Эюз йашыны силялляр,

Кючян йурдун гядрини,

Дцшян йурдда билялляр.

Язизим бир-бир дцшяр,

Ох йайдан бир-бир дцшяр,

Гцрбятдя кечян эцнляр,

Юмцрдян бир-бир дцшяр.

Чай дейилям ахым бир,

Даьы-дашы йахым бир,

Ганадым йох, ужалым,

Вятян сары бахым бир.

Голумда йарам вардыр,

Башымда бялам вардыр,

Гцрбят ады чякмяйин,

Гцрбятдя анам вардыр.

Сусамышам, су йохду,

Су чохду, верян йохду,

Дцшмцшям гяриблийя,

Дярдими билян йохду.

Даь башында гара бах,

Цстцн алан сара бах,

Алям жяннятя дюнся,

Мяня хошдур Гарабаь.

Йол эедир Ордубада,

Салмасдан Ордубада,

Гочаг сяркярдя олса,

Щеч эетмяз орду бада.

Иэид эяряк атлана,

Атын миня, атлана,

Мярд одур ки, дюйцшдя

Щяр йарайа гатлана.

Язизим эцлян олса,

Эюз йашын силян олса,

Дост, ашналыг йахшыды,

Гядрини билян олса.

Яззиням кясад олмаз,

Мярд яли касад олмаз,

Йцз намярдин чюряйин,

Доьрасан, каса долмаз.

Салма бу дярдя мяни,

Вермя намярдя мяни,

Гуртар намярд ялиннян,

Йетир бир мярдя мяни.

Йандырыб-йахды мяни,

Даь-даша чахды мяни,

Мярд билиб архаландым,

Намярд тяк йыхды мяни,

Дярйалар тутду мяни,

Наггалар удду мяни,

Язиз истякли достум,

Ня тез унутду мяни?

Язизийям асланды,

Гылынж гандан асланды,

Тцлкцдян аслан олмаз,

Аслан еля асланды.

Язизийям ай батды.

Улдуз батды, ай батды,

Йарым бивяфа чыхды,

Мяни яьйара сатды.

Мярд анадан мярд оьул,

Йада аьа, мярдя гул,

Горхаг тющмят эятиряр,

Баш ужалдар мярд оьул.

Тифлисин цстц бостан,

Эюзял йердир Эцржцстан,

Намярдин гайдасыды,

Айырар досту достдан.

Дурналар гатар эедяр,

Булудда батар эедяр,

Вяфалыйа жан гурбан,

Бивяфа атар эедяр.

Язизийям баш яйяр,

Барлы будаг баш яйяр,

Дцнйа намярд дцнйадыр,

Мярд намярдя баш яйяр.

Иэидин бир атыдыр,

Бир дя тямиз затыдыр,

Короьлуда гочаглыг

Онун ещтийатыдыр.

Гайа тяк бузлар эюрдцм,

Эюйдя улдузлар эюрдцм,

Анасына охшайан

Гочаг, мярд гызлар эюрдцм.

Гызын бахты аь олсун,

Гощумлары саь олсун,

Гызын эетдийи йоллар,

Йансын, чилчыраг олсун.

Бу йурдун тажы баьлар,

Мейвяси ажы баьлар,

Аьрыса гардаш башы,

Йеня дя бажы баьлар.

Гардаш мяним эцлцмдцр,

Эцлцмдцр, бцлбцлцмдцр,

Бажы гардаша гурбан,

Гардаш юлся, зцлцмдцр.

Ел кюч ейляр бу даьа,

Гушлар гонмаз будаьа,

Еля ки мян дюзцрям,

Щеч кяс дюзмяз бу даьа.

Даьлары ен пийада,

Йолу кяс тян пийада,

Эедирям щагга чатам,

О атлы, мян пийада.

Язизийям дярйада,

Эямим галды дярйада,

Аьладым, эюз йашымдан

Долду, дашды дярйа да.

Язизим йанар ода,

Пярваня йанар ода,

Дярдими ким ешится,

Щалыма йанар о да.

Бир вежсиз дашды дцнйа,

Чцрцк аьажды дцнйа,

Кимя дейим дярдими,

Тамам ган-йашды дцнйа.

Пярваня нядян йана,

Од тута бядян йана,

Йахшы дост йаман эцндя,

Чякилир нядян йана?

Язизим цзцм гара,

Баьымда цзцм гара,

Йар йанына эедирям,

Ялим бош, цзцм гара.

Ай чыхыб биржя бармаг,

Эял синямя чякмя даь,

Йарым мяндян кцсцбдц,

Бир чаря вар, йалвармаг.

Язизим гужаг-гужаг,

Одун вер гужаг-гужаг,

Йохсулун дахмасында,

Ня од олар, ня ожаг.

Гойун эедир изийля,

Дырнаьынын тозуйля,

Гардаш мяни туллады,

Йад гызынын сюзцйля.

Мян ашиг эцля-эцля,

Эцл якдим эцля-эцля,

Дцшмян евими йыхды,

Цзцмя эцля-эцля.

Йол верин эямисиня,

Су верин зямисиня,

Щеч бяндянин баласы

Галмасын ямисиня.

Баьында эилас олмаз,

Мейвя чох, эилас олмаз,

Ня бялалы гулам мян,

Дярд мяндян хилас олмаз.

Сар гонса баь да дюзмяз,

Хар дцшся таь да дюзмяз,

Йардан айры дцшянин,

Дярдиня даь да дюзмяз.

Баьа эирдим баьбансыз,

Дявя эюрдцм сарбансыз,

Алямя дярман вердим,

Юзцм галдым дярмансыз.

Мяним йарым эедянди,

Эцл цзлц, эцлбядянди,

Дейян мяндян кцсцбдц,

Щеч билмирям нядянди?

Нюкярин йекя дярди,

Йцкляниб люкя дярди,

Няр олса чякя билмяз,

Фил эяряк чякя дярди.

Язизим ня тарази,

Ня даш вар, ня тарази,

Кишини тез гожалдар

Арвадын натаразы.

Аьларам аьлар кими,

Дярдим вар даьлар кими,

Хязял оллам, тюкцллям,

Вираня баьлар кими.

Язизим буда мяни,

Хянжяр ал, буда мяни,

Эюр ня эцня галмышам,

Бяйянмир бу да мяни.

Язизим алма мяни,

Севдайа салма мяни,

Сяндян ев тикян олмаз,

Йазыьам, алма мяни.

Бу дярдляр ойар мяни,

Ал гана  бойар мяни,

Юэейдян ана олмаз,

Сярэярдан гойар мяни.

Гыздырма тутду мяни,

Тутду, гурутду мяни,

О ки сюз верди, эетди,

Ня тез унутду мяни?

Нахчыванын дуз даьы,

Дуз тяпяси, дуз даьы,

Чякди йар синям цстя,

Даь цстцндян йцз даьы.

Мян ашиг бада галды,

Ишим имдада-галды,

Жяфасы мяннян олду,

Сяфасы йада галды.

Эямим дярйада галды,

Ишим фярйада галды,

Сян мяним бяхтимя бах,

Йар севдим, йада галды.

Мян ашиг аьлаьанды,

Эюзлярим аьлаьанды,

Сян дярдли, мян йаралы,

Эюряк ким аьлаьанды.

Язизим, даьда йанды,

Эцн батды, даь дайанды,

Эетдим одун сюндцрям

Одумдан даь да йанды.

Шалым гара бойанды,

Ужу йеря дайанды,

Мяним ащу-зарымдан,

Чярхи-фяляк ойанды.

Булуд эялди галанды,

Кюнлцм нядян таланды?

Ня дярдимя дярман вар,

Ня йарам саьаланды.

Даьларда гар галанды,

Гар йаьды, гар галанды

Гарьалар лачын олду,

Лачынлар гарьаланды.

Мяжмяйидя эавалы,

Йедим, олдум щавалы,

Гоншуда бир гыз севдим,

О да чыхды давалы.

Даьларын тязя гары,

Йаьыбды тязя гары,

Арвады пис оланын

Саггалы тез аьары.

Ширванын аь алмасы,

Йемяли аь алмасы,

Гийамят эцня галды,

Йарамын саьалмасы.

Оддан фяляк, йан фяляк,

Гялбин олуб ган, фяляк,

Кимийя мин дярд вердин,

Кимийя дярман, фяляк.

Щяр сюзцн ганды цряк,

Сяни дост санды цряк,

Диняндя дилим йанды,

Динмядим, йанды цряк.

Эял ейлямя ган, эюзял!

Гурбан сяня жан, эюзял!

Мян щясрятдян йанырам,

Сян дя алыш йан, эюзял!

Хоруз бан веряндя эял,

Синям ган веряндя эял,

Саьлыьымда эялмядин,

Бары жан веряндя эял!

Аразам, Кцря бяндям,

Бцлбцлям, эцля бяндям,

Диндирмя, ган аьларам,

Бир ширин диля бяндям.

Даьларда боран мяням,

Карваны йоран мяням,

Щеч бяндя дура билмяз,

Бу дярдля дуран мяням.

Гялйаны мян чякярям,

Сянинля тян чякярям,

Дярдин гой дярдим цстя,

Ону да мян чякярям.

Язизим деди дярдим,

Йар эялди, деди дярдим,

Эял дцш мян дцшян дярдя,

Онда бил няди дярдим.

Баьа су кечди, нейлим?

Эцлляри бичди, нейлим?

Алямя жан пайланды,

Бизя гям дцшдц, нейлим?

Мян нейним, юзцм нейним?

Бу дярдя дюзцм нейним?

Ащ чяксям, алям йанар,

Чякмясям, юзцм нейним?

Сян йетим, мян дя йетим,

Аста эет, мян дя йетим,

Сян мурадына йетдин,

Эцн олсун мян дя йетим.

Язизим эцня йандым,

Эцн чыхды, эцня йандым,

Алям бир дяфя йанса,

Мян дюня-дюня йандым.

Язизим аьламаздым,

Эцлярдим, аьламаздым,

Билсяйдим, вяфан будур,

Сяня бел баьламаздым.

Баьда бар олан жаным,

Щейва, нар олан жаным,

Бивяфа йардан ютрц

Солуб, саралан жаным.

Елями шякяр жаным,

Щяр дярди чякяр жаным,

Ня щаггым вар, ня мцздцм

Бяйляря нюкяр жаным.

Наля чякдим, ащ тутдум,

Эащ яйляндим, эащ тутдум,

Елдя бир дярдли эюрдцм,

Юз дярдими унутдум.

Баьбан кюнлцм, бар кюнлцм,

Щейва кюнлцм, нар кюнлцм,

Эцлмякля арам йохду,

Аьламаьа вар кюнлцм.

Йараландым йанымдан,

Гушлар доймаз ганымдан,

Фяляк бир дярдя салды,

Ял чякдим юз жанымдан.

Щеч дярмядим барымдан,

Ялим цздцм йарымдан,

Даьлар думана дюндц,

Мяним ащу-зарымдан.

Ня истяр тары йардан,

Ял чяксин бары, йардан,

Фяляйин гайдасыды,

Айырыр йары йардан.

Ишим ашмады башдан,

Эюзцм доймады йашдан,

Фяляк мяня версяйди,

Верярди язял башдан.

Баьа эирсян бар мяндян,

Щейва мяндян, нар мяндян,

Билмядим ня дедим ки,

Инжийибди йар мяндян.

Мян ашиг, яллисиндян,

Йцзцндян, яллисиндян,

Дярдимин дярманыны,

Сорушдум яллисиндян.

Долан эял бу даь илян,

Эцлц дяр будаг илян,

Сяня йахшы демязляр,

Мян юлсям бу даь илян.

Язизийям, гулам мян,

Аьа сянсян, гулам мян,

Гоймайырлар данышам,

Дейирляр ки, гулам мян.

Язизийям бир дя мян,

Долдур ичим бир дя мян,

Юмцр кечди, эцн кечди,

Жаван олмам бир дя мян.

Даьдан ендим дцзя мян,

Тикан олдум эюзя мян,

Айырдыныз йарымдан,

Нейлямишдим сизя мян.

Баьында вар йасямян,

Сцсян, сцнбцл, йасямян,

Йардан айры дцшяли,

Гярг олмушам йаса мян.

Шяфтялийям, калам мян,

Дилим йохду, лалам мян,

Варлы йердян гыз севдим,

Пул тапмадым алам мян.

Бир буйнузлу гочам мян,

Йерим йохду, гачам мян,

Цряйим сцфря дейил,

Щяр йетяня ачам мян.

Щарай нашы ялиннян,

Атмаз дашы ялиннян,

Йастыг шикайят ейляр,

Эюзцм йашы ялиннян.

Мян ашигям баь цстян,

Елат кючяр даь цстян,

Бивяфа йар синямя,

Даьы чякиб даь цстян.

Ашиг ала эюзлярин,

Жаным ала эюзлярин,

Горхурам дцшям юлям,

Йада гала эюзлярин.

Эетмя, оьлан, йаьы вар,

Белиндя белбаьы вар,

Дул кишийя эетмярям,

Саггалында аьы вар.

Бу даьда маралым вар,

Ох дяймиш йаралым вар,

Ня эежяляр йухум вар,

Ня эцндцз гяралым вар.

Пянжярядян бахан йар,

Телиня эцл тахан йар,

Сюз вериб, цз дюндяриб,

Йандырыбан, йахан  йар!

Ай салланыб эедян йар!

Архалыьын нядян йар?

Сян ки беля дейилдин,

Сяни бир юйрядян вар.

Язизийям йаралар,

Йар кюнлцнц йар алар,

Фяляк вуруб гялбимя,

Саьалмайан йаралар.

Йад эялди, долду даьлар,

Саралды, солду даьлар,

Цряйимин одундан

Йанды, кцл олду даьлар.

Язизим дамар-дамар,

Сифятиндян ган дамар,

Шцшя кюнлцм сынарса,

Бяс ону кимим йамар?

Язизим эежядян эедяр,

Карван эежядян  эедяр,

Эежя узун, щямдям йох,

Зящлям эежядян эедяр.

Йаман эцн кечяр эедяр,

Юмрцмц бичяр эедяр,

Дцнйада гям шярбятин,

Щяр эялян ичяр эедяр.

Язизиням баш яйяр,

Йолу бу даь, даш яйяр,

Заман нежя заманды,

Мярд намярдя баш яйяр.

Шам йанар, йаь ярийяр,

Пилтядя йаь ярийяр,

Дярдими даьа десям,

Дюзмяйяр даь ярийяр.

Ашыг йолун чаш эяляр,

Эюзляриндян йаш эяляр,

Йохсул йаьыш эюзляйяр,

Эюйдян йеря даш эяляр.

Бу даьлар кюмцрдяндир,

Кечян эцн юмцрдяндир,

Фяляйин бир гушу вар,

Жайнаьы дямирдяндир.

Йаьыш эялир, дайанмыр,

Йар гяфлятдян ойанмыр,

Икимиз дя оддайыг,

Мян йанырам, о йанмыр.

О да мяни йандырыр,

Бу да мяни йандырыр,

Сойундум, суйа дцшдцм,

Су да мяни йандырыр.

Гярянфил дян-дян олду,

Дярмядим, хяндян олду,

Мян сяндян айрылмаздым,

Айрылыг сяндян олду.

Даьдан эялян судуму?

Даш-торпаьы йудуму?

Вя’дя вердин, эялмядин,

Е’тибарын будуму?

Карван йола дцзцлдц,

Хумар эюзляр сцзцлдц,

Нежя мян аьламайым,

Ялим йардан цзцлдц.

Гарабаьын сюйцдц,

Мян эяляндя эюй иди,

Сян ки беля дейилдин,

Кимдян алдын юйцдц?

Апардылар эцлцмц,

Ейлядиляр зцлцмц,

Ня гойдулар данышам,

Ня кясдиляр дилими.

Эюйдян эедян гуша бах!

Ганады сынмыша бах,

Алямя йаьыш йаьды,

Мяня йаьан даша бах!

Башын нядян аьармыш?

О эцл бядян аьармыш,

Сяня эцвяндийим даь,

Сяня дя гар йаьармыш?

СЯРКИ. ГАХЫНЖ. САНЖМА. БЯЗЯМЯ.

Гаш гара, эюзляр алмаз,

Йар йары дярдя салмаз,

Ахыр ки бу эюзяллик,

Эедяр, сяня дя галмаз.

Щямайилин сарысы,

Эцмцшдянди йарысы,

Арвадларын яри вар,

Гызларын да тарысы.

ЗЦЛМ. ЗОРАКЫЛЫГ. ЩАГСЫЗЛЫГ.

Язизим йазыьам мян,

Ял вурма, йазыьам мян,

Мян юлсям сяня гурбан,

Сян юлмя, йазыьам мян.

Дост дост иля гаж олмаз,

Бир тикяйля аж олмаз,

Зящмят севян, иш эюрян,

Юзэяйя мющтаж олмаз.

Тярлан эялиб бу баьа,

Гонур будаг-будаьа,

Юлц олсам дириллям,

Дяйся додаг-додаьа.

Язизийям бу баьа,

Бу баьчайа, бу баьа,

Бир дяфя цзцн эюрсям,

Жаным веррям садаьа.

Ай доланыр батмаьа,

Йухум эялмир йатмаьа,

Яллярим юйрянибди,

Шух мямя ойнатмаьа.

Мян ашигям йаз баьда,

Бцлбцл ютяр йаз баьда,

Йара гонаг олайдым,

Гыш отагда, йаз баьда.

Ики гуйу йан-йана,

Ялимя йахдым щана,

Сяня сцд верян ана,

Олсун мяня гайнана.

Котана бах, котана,

Котан мажы тутана,

Мяним йазыьым эялир,

Эежя йалгыз йатана!

Эюзлярин гарасына,

Хал дцшцб арасына,

Йар эцлцшц мялщямди,

Цряйим йарасына.

Язизим бу сабаща,

Сюз верди бу сабаща,

Йар йардан нежя дойсун,

Жан ужуз, буся баща.

Даь башыны гар алыб,

Баьчалары бар алыб,

Щяр йетяня жан вермям,

Бир жаным вар йар алыб.

Бостан якдим таьбатаь,

Яйдим сынды шах будаг,

Бир сян, бир мян олайдыг,

Бир дя хялвят бир отаг.

Бостан якдим таь цздя,

Айран алтда, йаь цздя,

Мян сяня ня дедим ки,

Тяр эюрцндц аь цздя?

Дан йери сюкцляндя,

Зцлф цзя тюкцляндя,

Шещ дцшмцш эцля бянзяр,

Аь цздян юпцляндя.

Ашигям йара мяндя,

Сызылдар йара мяндя,

Юлцр олсам дириллям,

Лябиндян, йар, ямяндя.

Танры, мяни гуш еля,

Ганадым эцмцш еля,

Дар доггазда, дар йолда,

Йары мяня туш еля.

Язизийям эцл эцля,

Бцлбцл эцля, эцл эцля,

Йар башына эцл тахдым,

Жалаг олду эцл эцля.

Мян ашиг эюзляриня,

Гой бахым эюзляриня,

Жаным жанына гурбан,

Эюзлярим эюзляриня.

Бу дяря дярин дяря,

Сулары сярин дяря,

Йардан жаваб алынжа,

Йалвармышам мин кяря.

Араз цстя буз цстя,

Кабаб йанар кюз цстя,

Гой мяни юлдцрсцнляр,

Бир алаэюз гыз цстя.

Язизим эедяр галмаз,

Ахар су эедяр галмаз,

Вяфалы ялин цзмяз,

Вяфасыз эедяр, галмаз.

Еля аьламаг олмаз,

Синя даьламаг олмаз,

Ящдя вяфасыз йара,

Цряк баьламаг олмаз.

Бу даьы ашмаг олмаз,

Нарынжы башмаг олмаз,

Бир гуру сюздян ютрц,

Йарла савашмаг олмаз!

Улдуз дюнцб ай олмаз,

Йаз эетмяся йай олмаз,

Кюнцл севян эюзяля,

Эюзялликдя тай олмаз.

Ашыг сюзцн эизляди,

Сюзцн дцзцн эизляди,

Сян баьчайа чыханда,

Лаля цзцн эизляди.

Язизийям инжиди,

Мирвариди, инжиди,

Мян йара ня дедим ки,

Кцсдц мяндян, инжиди.

Дишлярин инжидянди,

Дцрдянди, инжидянди,

Юзцн яжяб эюзялсян,

Дилин жан инжидянди.

Бакынын йели ясди,

Ясиб сябрими кясди,

Саь эюзцм сяня гурбан,

Сол эюзцм мяня бясди.

Зцлфцн суда мар кими,

Ойнар су дамар кими,

Сызылдатдын ашиги,

Йаьа су дамар кими.

Сюз дедин, алды мяни,

Чюлляря салды мяни,

Зцлфцн шащмар иланды,

Ял вурдум, чалды мяни.

Эюзлярим эюря сяни,

Щей бахыб эюря сяни,

Истямярям эюзцмнян,

Айры эюз эюря сяни.

Йери, дам цстя йери,

Гызыл жам цстя йери,

Айагларын инжися,

Чых, синям цстя йери.

Айаьында чякмяси,

Гызылданды дцймяси,

Щейвайа, нара бянзяр

Гойнундакы мейвяси.

Баьча эцлцн жаныды,

Гызылэцл хырманыды,

Йарын инжя эцлцшц,

Хястяляр дярманыды.

Гала бизим олайды,

Дашы гызыл олайды,

Йара гонаг эедяндя,

Эежя узун олайды.

Йаьыш йаьды, ням галды,

Севэи, сющбят дям галды,

Гойнундакы шамама,

Ял дяймямиш хам галды.

Баьында цзцм галды,

Йемядим, цзцм галды,

Ики ями гызынын

Бириндя эюзцм галды.

Язизим ода дамы,

О баьы, о да дамы,

Еля ки сян йандырдын,

Йандырмаз од адамы.

Бяйляр, ханлар нишаны,

Губа балынын шаны,

Эюзял она дейирляр,

Чякмир янник-киршаны.

Аразын гырахлары,

Долу эялир архлары,

Шещ дцшмцш эцля бянзяр,

Йарымын додахлары.

Ашиг эюз ала эяряк,

Кабаб кюз ала эяряк,

Гаш гара, кирпик гара,

Цз аь, эюз ала эяряк.

Язизим эцлдян эюзял,

Охур бцлбцлдян эюзял,

Йар мяня бир эцл вериб,

Юзц о эцлдян эюзял.

Бу мешя  мешя дейил,

Эцлц бянювшя дейил,

Юпяндя лябиндян юп,

Эюз юпмяк пешя дейил,

Язизийям о йан эцл,

О йан бцлбцл, о йан эцл,

Башын йастыг инжидяр,

Эял синямя дайан эцл.

Ялиндя саза йаннам,

Гямзяйя, наза йаннам,

Баш гойуб дизин цстя,

Гыш йатсам, йаз ойаннам.

Даь-дяряни доланнам,

Дярйа кими буланнам,

Эюзлярим сяня гурбан,

Мян эюзсцз дя доланнам.

Начарам мян, начарам,

Баьлы гапы ачарам,

Йар эюзцн йашлы эюрсям,

Баш эютцрцб гачарам.

Мян ашиг инжимяням,

Дцрр мяням, инжи мяням,

Баш гойуб дизин цстя,

Жан версям, инжимяням.

Гызылэцлц якмярям,

Дяриб йеря тюкмярям,

Ялим зцлфцня дяйся,

Шащмар олса чякмярям.

Гызылэцлц бичмишям,

Цстцндя анд ичмишям,

Мин эюзялин ичиндян,

Биржя сяни сечмишям.

Тор эюрдцм, тяля билдим,

Чаьырдын, эяля билдим,

Бир йатмыш жейран эюрдцм,

Йар йатыб еля билдим.

Гызылэцл ойум-ойум,

Дярим синямя гойум,

Бцлбцл эцлдян доймайыр,

Мян сяндян нежя дойум.

Баьында варды цзцм,

Диллярдя эязди сюзцм,

Йары бикеф эюрцнжя,

Каш ки, чыхайды эюзцм.

Кюйняйин йашыл оьлан,

Эейин, йарашыр оьлан,

Эялмя бизим мящляйя,

Анам далашыр оьлан.

Долан эял бизя, жейран,

Зцлфцн тюк цзя, жейран,

Гохмурсан йад овчудан,

Чыхырсан дцзя, жейран?!

Язизийям жан мяндян,

Жисим мяндян, жан мяндян,

Каман, ох сяндян олсун,

Щядяф мяндян, жан мяндян.

Язизим мина эярдян,

Мина бой, мина эярдян,

Йелдян, кцлякдян горун,

Горхурам сына эярдян.

Язизийям эцндя мян,

Кюлэядя сян, эцндя мян,

Илдя гурбан бир олар,

Сяня гурбан эцндя мян.

Язизим сяксяндиэцн,

Ай доьду, сяксянди эцн,

Жамалын бядирлянди,

Ай горхду, сяксянди эцн.

Язизиням тякдя вар,

Даьда отлар тяк давар,

А жцт йатан бяхтявяр,

Щеч демирсян тяк дя вар.

Мян ашигям, Эянжя вар,

Шяки, Ширван, Эянжя вар,

Йар йардан айрылса да,

Мящяббят юлцнжя вар.

Баьында аь цзцм вар,

Эетмя дайан, сюзцм вар,

Эюзляриндян горхурам,

Гашларында эюзцм вар.

Булаг дашы тоз олар,

Цстц долу гыз олар,

Мян сяня эцл демярям,

Эцлцн юмрц аз олар.

Эюй цзц дамар-дамар,

Ай бахар хумар-хумар,

Де, ня вар эюзляриндя,

Щяр эюрян бир пай умар?

Баьлардан ал бар, эюндяр,

Сяндя щяр ня вар, эюндяр,

Ачылмамыш йахандан,

Ял дяймямиш нар эюндяр.

Язизим гара эюзляр,

Гялям гаш, гара эюзляр,

Эцнцм гара ейляди,

Гарадан гара эюзляр.

Эюзлярин кими эюзляр?

Ким билир, кими эюзляр?

Ня гашын кими гаш вар,

Ня эюзцн кими эюзляр.

Арахчынын мяндядир,

Сярмишям, чямяндядир,

Алям эюзяля дюнся,

Мяним эюзцм сяндядир.

Баьбан, мяня бар эятир,

Ясирэямя, вар эятир,

Якилмямиш аьаждан

Дярилмямиш нар эятир.

Эюзлярин сус кимидир,

Ахан улдуз кимидир,

Мян сянсиз нежя йатым,

Йорьаным буз кимидир.

Бу кядяр ня кядярдир?

Дярд, гям чякмя, щядярдир,

Щяр бир кясин юз йары,

Юзэя эялди-эедярдир.

Бу эялян щаралыдыр?

Даьларын маралыдыр,

Яйил цзцндян юпцм,

Цряйим йаралыдыр.

Дярйада чыраг йаныр,

Бахдыгжа ираг йаныр,

Севэи ширин шярбятдир,

Ичдикжя цряк йаныр.

Эедян, эетмя, дайан, дур,

Сиррим сяня яйандыр,

Эялишиня мян гурбан,

Эедишин ня йамандыр!

Бу елдя сада чохдур,

Дярд чохдур, гада чохдур,

Дост мин олса да аздыр,

Йад бир олса да чохдур.

Бу эцн айын цчцдцр,

Эирмя, бостан ичидир.

Додагларын бал-шякяр,

Дилин бадам ичидир.

Язизим эцл цшцдц,

Шещ дцшдц, эцл цшцдц,

Эцлдцн, аьлым апардын,

Бу нежя эцлцшцдц.

Дяниз гыраьы ада,

Жаным дцшцбдц ода,

Юлцмцмя йанмырам,

Йарым галажаг йада.

Язизим, йана-йана,

Од дцшцб хястя жана,

Йар гойду, эетди мяни,

Олдум дяли, диваня.

Тут аьажы бойунжа,

Тут йемядим дойунжа,

Йары хялвятдя эюрдцм,

Данышмадым дойунжа.

Дярдим вар цряйимдя,

Йарам вар кцряйимдя,

Танры, мяни юлдцрмя,

Арзум вар цряйимдя.

Язизим гала йердя,

Бцрж йердя, гала йердя,

Горхурам гяриб юлям,

Жяназям гала йердя.

Даьларда, мешялярдя,

Сярин су шцшялярдя,

Щамы йербяйер олду,

Мян галдым кцчялярдя.

Эял мяни гойуб эетмя,

Нар кими сойуб эетмя,

Вур гылынжы бойнума,

Сярэярдан гойуб эетмя.

Евляри эцн дцшяня,

Алма гойдум нишаня,

Гара йайлыг йарашар,

Йардан айры дцшяня.

Ашигям синясиня,

Мим йаз эцл синясиня,

Ня лябим лябя дяйди,

Ня синям синясиня.

Даьлара чян эялинжя,

Дурмадын мян эялинжя,

Язраил жаным алса,

Юлмярям сян эялинжя.

Эежя цзцн, ай батмаз,

Дярдин дярдимя чатмаз,

Йарындан айры дцшян,

Ня динжялмяз, ня йатмаз.

Бу даьда мяням сянсиз,

Даьы енмяням сянсиз,

Щарда ащу мяляся,

Бил ки, о мяням сянсиз.

Ал яля, буз илмяни,

Инжи тяк дцз илмяни,

Вяфалы дост унутмаз,

Эюрмяся йцз ил мяни.

Эянжянин кцчяляри,

Банламаз бечяляри,

Нежя сянсиз йатым мян,

Бу узун эежяляри?

Бу баьлар олмайайды,

Саралыб-солмайайды,

Бир айрылыг, бир юлцм,

Щеч бири олмайайды.

Аьажда бар олайды,

Мейвяси нар олайды,

Икимиз бир кюйнякдя,

Кюйняк дя дар олайды.

Язизим о да йанды,

Мян эетдим, о дайанды,

Айрылыьа дюзмяди,

Кярям тяк ода йанды.

Даьлардан енян вармы?

Бир хябяр верян вармы?

Аь цзлц, ала эюзлц,

Йарымы эюрян вармы?

Язизим балабаны?

Аста чал балабаны.

Щамы эялди гцрбятдян,

Бяс мяним балам щаны?

Арашгынын дардары,

Эял башымын сярдары,

Евимизя эялмясян,

Гоншумуза эял бары!

Ширванын боз даьлары,

Тутубду тоз даьлары,

Архам, кюмяйим олса,

Ашарам тез даьлары.

Елями су коллары,

Басыбды су коллары,

Ешитсям йарым эялир,

Сцпцррям бу йоллары.

Гурбанын аь алмасы,

Долудур баь алмасы,

Йарым эяляня галды,

Йарамын саьалмасы.

Чаьырарам аьам, эял,

Юлмямишям, саьам, эял,

Бойнумда гям зянжири,

Йолунда дустаьам, эял!

Язизиням Щясян, эял,

Эцл будаьын кясян эял,

Гялбим сяни истяйир,

Йа мян эялим, йа сян эял.

Баьа эирмишжян варам,

Эцлцн дярмишжян варам,

Йары йухуда эюрсям,

Юзцн эюрмцшжян варам.

Араз цстя наняйям,

Йел, ясмя, пярваняйям,

Йарым эедиб Тифлися,

Дялийям, диваняйям.

Гярянфилям, дястяйям,

Бцлбцлям, гяфясдяйям,

Эедин дейин йарыма,

Щясрятиндян хястяйям.

Йатмышам, йан цстяйям,

Йарам вар, ган цстяйям,

Башым ал дизин цстя,

Юлцрям, жан цстяйям.

Бцлбцлям, баь эязярям,

Юлмярям, саь эязярям,

Лейлини итирмишям,

Мяжнунам, даь эязярям.

Дярбянд йолун кясярям,

Йарпаг кими ясярям,

Йар гцрбятдян эяляндя,

Гузу гурбан кясярям.

Язизим мян дя йетим,

Сян йетим, мян дя йетим.

Щамы арзуйа йетди.

Эцн олсун мян дя йетим.

Булагда буз олайдым,

Цстя йарпыз олайдым,

Йар булаьа эяляндя,

Орда йалгыз олайдым.

Тцфянэ олуб атайдым,

Бир мянзиля чатайдым,

Дюшцн цстя баш гойуб,

Ширин йуху йатайдым.

Язизим йары жаным,

Санжыбды ары жаным,

Йардан айры дцшяли,

Галмайыб йары жаным.

Бир сюз анла, бир дям ган,

Кюнлцм олду бир дям ган,

Йара щясрят эюзлярим

Бир йаш тюкцр, бир дям ган.

Даьларын гары дярман,

Йарама сары дярман,

Йарым бир намя йазыб,

Йары дярд, йары дярман.

Язизийям бар мяндян,

Щейва мяндян, нар мяндян,

Эялмишдим кюнлцн алым,

Инжийибди йар мяндян.

Сиррим вермя йада сян,

Йа мян эялим, йа да сян,

Жясяддя жан титряйяр,

Щяр дцшяндя йада сян.

Йохдан вара йетирсин,

Дярдя чара йетирсин,

Арзум буду фялякдян,

Йары йара йетирсин.

Йолун бозу, аьы вар,

Чыхма йола, йаьы вар,

Диндирмя, ган аьларам,

Синямдя йар даьы вар.

Дярйада вар балыглар,

Баьдадда хурмалыглар,

Ня бу вцсал олайды,

Ня дя бу айрылыглар!

А даьлар, ужа даьлар,

Щамыдан гожа даьлар,

Айрылыгдан цзцлдцм,

Мян дюзцм нежя, даьлар?

Даьлар, мешяли даьлар,

Тяр бянювшяли, даьлар,

Нядян кюнлцм ачылмыр,

Сяндян ашалы, даьлар?

Ашыг щаралы, даьлар?

Гялби йаралы даьлар,

Истярям дурам эялям,

Кясиб араны даьлар.

Бу даьлар дашлы даьлар,

Чынгыллы, дашлы даьлар,

Гцрбятдя йары олан

Эюзляри йашлы аьлар.

Чатылыб гашын, даьлар,

Билинмир йашын, даьлар,

Щижран сяня дя дцшдц,

Аьарды башын, даьлар?

Язизим улу даьлар,

Чешмяли, сулу даьлар,

Дибиндян елляр кючяр,

Башында булуд аьлар.

Аьажда хязял аьлар,

Дибиндя эюзял аьлар,

Йардан айрылан ашиг,

Сярэярдян эязяр, аьлар.

Эюйдя эюйярчин аьлар,

Йувада лачын аьлар,

Сян йадыма дцшяндя,

Башымда сачым аьлар.

Язизийям тат анлар,

Татын дилин тат анлар,

Няляр чякир эежяни,

Тяк отагда йатанлар.

Эцн эяляр, батар эедяр,

Дурналар гатар эедяр,

Вяфалыйа жан гурбан,

Бивяфа атар, эедяр.

Араз дашанда биляр,

Кцр говушанда биляр,

Йар йарынын гядрини,

Айры дцшяндя биляр.

Даьда марал хош мяляр,

Хош инилдяр, хош мяляр,

Сянсиз бир ащ чякярям,

Даь инилдяр, даш мяляр.

Гызылэцлц дярярляр,

Мяхмяр цстя сярярляр,

Хош о гызын щалына,

Севдийиня верярляр.

Ашиг олан йар истяр,

Баьбан баьдан бар истяр,

Мяним бу хястя кюнлцм

Ял дяймямиш нар истяр.

Бурдан узаг Эянжядир,

Зцлфцн пянжя-пянжядир,

Юлцм бирдяфяликдир,

Айрылыг ишэянжядир.

Галанын дашы аздыр,

Цстцндя кашы аздыр,

Вермядиляр йарымы,

Дедиляр йашы аздыр.

Эедян, эетмя, дайан, дур,

Щалым сяня яйандыр,

Эялишиня мян гурбан,

Эедишин ня йамандыр.

Карван йола дцзцлцр,

Ала эюзляр сцзцлцр,

Нежя мян аьламайым.

Ялим йардан цзцлцр.

Евин далы гараьат,

Гараьатдан йара ат,

Йардан мана бир хябяр,

Мян дя олум фараьат.

Гызылэцл хяндан олду,

Дярмядим, дян-дян олду,

Мян сяндян айрылмаздым,

Айрылыг сяндян олду.

Ай гыз, адын Щцрцдц,

Думан даьы бцрцдц,

Вердийин гызыл цзцк

Бармаьымда чцрцдц.

Даьларын башы аьмыш,

Гар имиш, тязя йаьмыш,

Яжял, эял апар мяни,

Йарсыз ня йашамагмыш.

Балам эялир йатмаьа,

Бюйцйцб бой атмаьа,

Сабащ йухусу ширин,

Гыймырам ойатмаьа.

Гызылэцл битиб суда,

Бирин кяс, бирин буда,

Мян дурум кешийиндя,

Сян йат ширин йухуда.

Лайласы дярин бала,

Йухусу сярин бала,

Танрыдан ящдим будур,

Тойуну эюрцм бала.

Сяня нолубду, бала?

Рянэин солубду, бала,

Ойан бир эцл йухудан,

Мямям долубду бала.

Лай-лай гузум, аьлама,

Цряйими даьлама,

Йат, йухун ширин олсун,

Йухума даш баьлама.

Лай-лай дедим адына,

Щах йетишсин дадына,

Бойа-баша чатанда,

Мяни дя сал йадына.

Даьларын лаласына,

Эюзлярин гарасына,

Аналар гурбан олсун,

Юз кюрпя баласына.

Лай-лай дедим йатынжа,

Эюзлярям ай батынжа,

Жаным зинщара эялди,

Сян щасиля чатынжа.

Лай-лай дедим бойунжа,

Баш йастыьа гойунжа,

Пардахлан, гызылэцлцм,

Бир ийляйим дойунжа.

Бир эцл якдим бойунжа,

Ийлямядим дойунжа,

Юмрцм, эцнцм узансын,

Бу баламын тойунжа.

Балам йатыр бешикдя,

Бцлбцл охур ешикдя,

Сян йат йухун алэинян,

Мян дурмушам кешикдя.

Евиндя, ешийиндя,

Йат гузум, бешийиндя,

Дан улдузу, бир дя мян

Дурмушуг кешийиндя.

Лай-лай чалдым щямишя,

Карван еняр енишя,

Йастыьында эцл битсин,

Дюшяйиндя бянювшя.

Назласын дилим сяни,

Бюйцтсцн елим сяни,

Мейданда ат ойнадан

Бир иэид билим сяни.

Атым, тутум бу баланы,

Шякяря гатым бу баланы,

Атасы евя эяляндя,

Габаьа тутум бу баланы.

Лай-лай дейим дцз, бары,

Эял дярдими цз, бары,

Балама гурбан олсун,

Йцз дул арвад, йцз гары.

Ялиндя вар щянасы,

Гулаьында тянасы,

Бир тойуну эюряйдим,

Олайдым бяй анасы.

А лай-лай, йеня лай-лай,

Жан дейим сяня лай-лай,

Сяня эялян дярд, бяла,

Гой эялсин мяня, лай-лай.

Лай-лай, а балам лай-лай,

Алынмаз галам, лай-лай,

Сяня кяж баханлары,

Йандырсын налам, лай-лай.

А лай-лай, бутам лай-лай,

Гардашым, атам лай-лай,

Интизарам, йатасан,

Мян дя бир йатам, лай-лай,

Гызылэцл бутам, лай-лай,

Ятриня батам, лай-лай,

Балам ярсяйя эяля,

Тойуну тутам, лай-лай.

Лай-лай бешийим, лай-лай,

Евим-ешийим лай-лай,

Сян эет ширин йухуйа,

Чяким кешийин, лай-лай.

Лай-лай, щяр кясим лай-лай,

Сяня няр кясим лай-лай,

Йат, йухун ширин олсун,

Ужалсын сясим, лай-лай.

Лай-лай, маралым, лай-лай,

Сябрим, гярарым лай-лай,

Бюйц, бир гоч иэид ол,

Сяня йар алым, лай-лай.

Нярэизи цзцм, лай-лай,

Йахана дцзцм, лай-лай,

Сян бюйц, мян гожалым,

Тойунда сцзцм, лай-лай.

Лай-лай, бцлбцлцм, лай-лай,

Сары сцнбцлцм, лай-лай,

Баьчаларда эцл чохдур,

Бир гызылэцлцм, лай-лай.

А лай-лай, эцлцм лай-лай,

Эцлцм, бцлбцлцм лай-лай,

Бюйц, сянин сайяндя,

Мян дя бир эцлцм, лай-лай.

Лай-лай балам, эцл балам,

Сян мяним сцнбцл балам,

Лайлайымла йатасан,

Ойатсын бцлбцл, балам.

Лай-лай дедим, эцл балам,

Эцл балам, бцлбцл балам,

Мян севиндим сянинля,

Сян дя севин, эцл, балам!

Лай-лай балам, жан балам,

Мян сяня гурбан, балам,

Аьлайыбан кюнлцмц,

Эял ейлямя ган, балам.

Лай-лай дедим, жан балам,

Мян сяня гурбан, балам,

Бир беля йатмаг олмаз,

Дур ачылыр дан, балам.

Балама жан демишям,

Аьлама, жан демишям,

Балам дил ачан эцня

Гузу, гурбан демишям.

Лай-лай дедим, йат дедим,

Йастыьа баш ат, дедим,

Бала, чяким назыны,

Бойа-баша чат, дедим.

Лай-лай мяним бябяйим,

Бир арзум, бир диляйим,

Бяд эцндя, бяд айагда,

Сянсян мяним кюмяйим.

Лай-лай дедим ужадан,

Сясим чыхмыр бажадан,

Танры сяни сахласын,

Чичякдян, гызылжадан.

Лай-лай дедим йатасан,

Дярди, гями атасан,

Гызылэцл баьын олсун,

Эцл-чичяйя батасан.

Лай-лай дейим йатасан,

Гызылэцля батасан,

Гызылэцл кюлэясиндя,

Ширин йуху тапасан.

Лай-лай дедим црякдян,

Голум дцшдц билякдян,

Бой ат, иэид, жаван ол,

Мяни салма дилякдян.

Лай-лай дедим билясян,

Дцшмяйясян диля сян,

Бойа-бухуна чатыб,

Ойнайасан, эцлясян.

Гохусу эцлдян эялир,

Эцлдян, бцлбцлдян эялир,

Баламын эцл бешикдя

Йухусу бирдян эялир.

Бала дады бал дадыр,

Бала адам алдадыр,

Йахшысына мян гурбан,

Писи йеня бал дадыр.

Бала дады бал дадыр,

Бала адам алдадыр,

Ширин сюзцн, сющбятин,

Щяля сянин далдадыр.

Баьда бцлбцл охуйур,

Сача сцнбцл тохуйур,

Баламы ийляйирям,

Еля бил эцл гохуйур.

Мян чалым, ойна,

Гурбан бойуна,

Ел-оба эялсин,

Сянин тойуна.

Даьын маралы,

Эюзцн гярары,

Дцнйанын малы

Бу балама гурбан.

Даьда мешялик,

Эцл, бянювшялик,

Мян щямишялик

Бу балама гурбан.

Аьарды башым,

Йохдур сирдашым,

Гощум-гардашым,

Бу балама гурбан.

Чайдакы газлар,

Тцкцн таразлар,

Нишанлы гызлар

Бу балама гурбан.

Эюйдя улдузлар,

Шахталы бузлар,

Жещизсиз гызлар

Бу балама гурбан.

Даьда арылар,

Шанын йарылар,

Гожа гарылар

Бу балама гурбан .

Тцстцсцз дамлар,

Сары бадамлар,

Тянбял адамлар

Бу балама гурбан.

А даьдаьанлар,

Бцлбцл боьанлар,

Оьлан доьанлар

Бу балама гурбан.

Даьдакы атлар,

Гуйруьун гатлар,

Эюйчяк арвадлар

Бу балама гурбан.

Бу бюлцк атлар,

Чямяндя отлар,

Ярсиз арвадлар

Бу балама гурбан.

error: توجه این سایت دارای کپی رایت است !!